Công nghệ AI không phải vấn đề, vấn đề là ở chính chúng ta

Oneway.vn – Có một tờ báo nổi tiếng đã đặt ra câu hỏi như sau: “Rốt cuộc thì thế giới này đang gặp vấn đề gì?” G.K. Chesterton – một nhà văn và nhà tư tưởng Cơ Đốc nổi tiếng – đã hồi đáp ngắn gọn như sau: “Xin thưa, chính tôi là vấn đề đó.”

Câu trả lời ấy nghe qua thì đơn giản, nhưng càng nghĩ lại càng thấy sâu sắc. Nó phản ánh một sự thật rất quen thuộc trong Kinh Thánh: gốc rễ của những vấn đề trong thế giới này nằm ở chính con người và tội lỗi của chúng ta. Điều đó lại càng đáng để suy ngẫm trong bối cảnh hôm nay, khi rất nhiều điều sai trái đang đổ dồn lên một thứ không phải con người – đó là Trí tuệ Nhân tạo (Artificial Intelligence hay AI).

Bên cạnh những người tin rằng Trí tuệ Nhân tạo sẽ giúp thế giới tốt đẹp hơn và tạo ra những thay đổi mang tính cách mạng, ngày càng có nhiều tiếng nói lo ngại rằng loại công nghệ này có thể gây ra những hậu quả nghiêm trọng, thậm chí đẩy thế giới đến gần bờ vực nguy hiểm. Có những chuyên gia đã lên tiếng cảnh báo rằng, nếu không được kiểm soát, AI có thể trở thành một mối đe dọa lớn đối với chính con người trong tương lai rất gần.

Và trong khi người ta còn đang bàn luận về những lo ngại ấy, thì những tác động tiêu cực của AI đã bắt đầu hiện ra rõ ràng trong đời sống hằng ngày, đặc biệt là trong lĩnh vực giáo dục. Việc gian lận trong học tập đang dần trở nên phổ biến hơn, đến mức nhiều người coi đó là điều bình thường. Không ít bài báo đã cảnh báo rằng AI đang bào mòn tính trung thực của học sinh, sinh viên, và khiến việc học tập thật sự ngày càng trở nên khó khăn hơn.

Tuy AI thực sự có thể gây ra nhiều tác hại, nhưng nếu chỉ chăm chăm đổ lỗi cho riêng nó thì chúng ta lại bỏ qua phần cốt lõi của vấn đề, và thậm chí còn khiến mọi chuyện trở nên tệ hơn. Bởi suy cho cùng, chính con người mới là những kẻ sa ngã, và sự sa ngã ấy bộc lộ ra đủ mọi hình thức phá hoại khác nhau. Máy móc thì không có đạo đức hay ý định riêng, chúng chỉ phản chiếu lại chính những gì con người đặt vào trong đó.

Hãy nhìn vào số người ngày càng tăng đang sử dụng các phần mềm AI phổ biến như ChatGPT, nhưng rồi lại bị cuốn vào ảo tưởng tâm linh và những trạng thái tinh thần lệch lạc. Có những bài báo kể lại những câu chuyện rất đáng lo, khi vợ chồng hay cha mẹ phải bất lực chứng kiến người thân của mình dần đánh mất sự kết nối với thực tại chỉ vì quá sa vào việc trò chuyện với AI.

Gần đây, một số nhà báo cũng cảnh báo rằng AI có thể dẫn người dùng đi sâu vào những lối suy nghĩ sai lệch, đầy thuyết âm mưu. Có người bị xúi giục sử dụng chất gây nghiện, có người được trấn an bằng những điều hoàn toàn phi lý, thậm chí bị đẩy đến những suy nghĩ và hành động nguy hiểm cho chính bản thân. Những câu chuyện ấy cho thấy AI không chỉ là một công cụ trung tính, mà có thể trở thành tác nhân gây tổn hại nghiêm trọng khi con người đặt niềm tin sai chỗ.

Điểm chung của tất cả những câu chuyện này là ở chỗ: con người đã “nhân hóa” AI. Họ đặt cho nó những câu hỏi mà lẽ ra chỉ nên dành cho con người hoặc cho đời sống tâm linh. Họ tìm lời khuyên, tìm sự đồng cảm, thậm chí tìm đến nó như một người bạn hay một nguồn yêu thương. Và rồi họ nghiêm túc tin vào những câu trả lời nghe có vẻ sâu sắc mà AI đưa ra.

Nhưng thực chất, những phản hồi ấy không hề mang ý nghĩa như sự giao tiếp giữa con người với nhau. Làn sóng tung hô và quảng bá xoay quanh AI đã che đậy sự thật này. Và con người cũng bỏ qua điều đó, khi tự xem mình chẳng hơn gì những “cỗ máy sinh học” phức tạp. Tuy vậy, ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy bản chất những gì AI đang làm không phải là suy nghĩ – ít nhất là không phải theo cách con người suy nghĩ.

Một nghiên cứu gần đây mang tên “Ảo tưởng về tư duy” đã giúp làm rõ điều này. Các nhà nghiên cứu đưa những mô hình AI vào các thử nghiệm nhằm kiểm tra khả năng suy luận, bằng cách cho chúng giải những bài toán logic ngày càng phức tạp. Kết quả cho thấy, ngay cả những AI được xem là tiên tiến nhất hiện nay cũng không thật sự hiểu hay tự mình giải quyết vấn đề. Thứ chúng làm được chủ yếu chỉ là so khớp các khuôn mẫu đã học.

Thay vì học hỏi hay suy diễn lời giải như một trí tuệ thật sự, các mô hình AI được gọi là “mô hình suy luận” lại bỏ cuộc khi bài toán trở nên quá phức tạp. Các nhà nghiên cứu mô tả hiện tượng này là sự “sụp đổ hoàn toàn”, và điều đó xảy ra bất chấp việc AI được cung cấp thêm bao nhiêu năng lực tính toán đi nữa.

Điều đáng nói là hiện tượng này vẫn xảy ra ngay cả khi AI được cung cấp những thuật toán rõ ràng để làm theo. Ngay cả những mô hình tiên tiến nhất cũng không thể hiểu được nhiệm vụ mình đang thực hiện. Như Cornelia Walther đã viết:

“Điều này cho thấy rằng các mô hình ấy thực ra không hề suy luận. Chúng chỉ đang làm theo những khuôn mẫu đã học, và những khuôn mẫu này nhanh chóng sụp đổ khi đối diện với những thách thức mới lạ. … Chúng không tư duy, chúng chỉ tạo ra những phản hồi có xác suất thống kê cao dựa trên những tập dữ liệu khổng lồ. Chính sự trôi chảy và tinh vi trong những câu trả lời ấy khiến chúng ta nghĩ rằng nó thật sự thấu hiểu, tạo nên một ảo tưởng tinh vi về trí thông minh – theo như cách gọi của các nhà nghiên cứu ngày nay.”

Nhận định này cũng trùng khớp với những điều mà nhiều nhà nghiên cứu hàng đầu trong lĩnh vực AI đã nói suốt nhiều năm qua. Chẳng hạn, Yann LeCun, trưởng bộ phận khoa học AI của Meta, cho rằng các “mô hình ngôn ngữ lớn” hiện nay sẽ không thống trị thế giới như nhiều người lo sợ. Trái lại, phần lớn chúng có thể trở nên lỗi thời chỉ trong vòng vài năm tới, không phải vì sẽ có những phiên bản tốt hơn thay thế chúng, mà vì ngay từ đầu, đây đã là một hướng tiếp cận sai lệch đối với trí tuệ nhân tạo: một cách tiếp cận nhầm lẫn sự trôi chảy trong ngôn từ với trí thông minh thật sự.

Tất cả những điều này càng khẳng định một chân lý đơn giản mà xã hội lẽ ra đã phải biết từ lâu, kể cả những người đang khiếp sợ AI hay đang phải lòng nó: AI không được tạo dựng theo hình ảnh của Đức Chúa Trời.

Thực chất, chúng thậm chí còn không thật sự được tạo dựng theo hình ảnh của con người. Chúng giống như những chiếc gương hơn – phản chiếu tội lỗi và những tưởng tượng của chúng ta, trong khi không hề hiểu gì cả. Khi bị đặt dưới những thử nghiệm nghiêm ngặt, cái cảm giác như chúng hiểu được vấn đề cũng nhanh chóng sụp đổ.

Không, dù tương lai của công nghệ AI sẽ đi về đâu, và dù những nguy cơ mà nó mang lại là gì, thì có một điều chắc chắn: bản thân AI không bao giờ là thiện hay ác. Và nếu AI có tạo ra bất cứ hệ quả đạo đức nào, thì sau cùng, trách nhiệm ấy vẫn thuộc về con người.

Chesterton đã nói đúng. Rốt cuộc, vấn đề của thế giới này vẫn nằm ở chính chúng ta. Và chỉ khi nhận ra điều đó, chúng ta mới có thể suy nghĩ một cách tỉnh táo về AI, cũng như về mọi điều mà con người tạo ra.

Bài: Shane Morris; dịch: Esther Võ

(Nguồn: christianpost.com)